Rodzina zastępcza ma na celu zapewnienie pomocy poprzez wychowanie dziecka, które częściowo lub całkowicie zostało pozbawione opieki rodzicielskiej (np. przeszkody natury prawnej). Ponadto instytucja ta może zostać również ustanowiona w przypadku dziecka, które mogłoby zostać adoptowane (z powodu niemożności znalezienia dla niego rodziny adopcyjnej). Podstawową misją rodzin zastępczych jest kierowanie się dobrem przyjętego dziecka ( między innymi poszanowanie jego praw). W zamian za sumienne realizowanie tych zadań przysługuje im odpowiednie wynagrodzenie (świadczenia dla rodzin zastępczych).

Opieka zastępcza wiąże się również z wieloma istotnymi wymaganiami dla rodziców zastępczych. Są to między innymi: stałe miejsce zamieszkania na terytorium danego kraju, pełne korzystanie z praw cywilnych i obywatelskich, odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stan finansów. W Polsce istnieje nawet specjalistyczna typologia rodzin zastępczych. Wyróżniamy tutaj podział na rodziny terapeutyczne, resocjalizacyjne oraz preadopcyjne. Oprócz nich działają również specjalistyczne rodziny zastępcze (zawodowe, zajmujące się między innymi dziećmi niepełnosprawnymi).

W przypadku opieki zastępczej niezwykle istotną rolę odrywają także prawne aspekty rodzin zastępczych. Dotyczy to praktycznie wszystkich krajów w Europie i na świecie. Europejskie rodziny zastępcze funkcjonują wedle wcześniej uchwalonych ustaw i przepisów prawnych , których przestrzeganie jest ich bezwzględnym obowiązkiem. Podobnie rzecz ma się z Rodzinnymi Domami Dziecka, które na przykładzie wielu krajów (np. USA) działają jako wysoko wyspecjalizowane placówki terapeutyczne. Władzę nad nimi sprawują dyrektorzy RDD, którzy są jednocześnie wychowawcami.

Oprócz rodzin zastępczych i adopcyjnych, z powodzeniem funkcjonują jeszcze Wioski Dziecięce SOS. Ich głównym zadaniem jest opieka i pomoc dzieciom osieroconym lub opuszczonym. Ta dobroczynna instytucja działa aż w 132 krajach świata. W Polsce funkcjonuje jako organizacja pożytku publicznego z czterema oddziałami w Kraśniku, Biłgoraju, Siedlcach i Karlinie.